Maand: juli 2017

Moord op recept

Twaalf doden en zeventig gewonden. Het aantal mensen dat door zo’n drama geraakt wordt is onvoorstelbaar groot. BBC Panorama zond deze week een documentaire uit over James Holmes, een Amerikaanse student die in een bioscoopzaal gericht op mensen schoot.

In veel gevallen pleegt de dader vervolgens zelfmoord, maar James werd aangehouden in zijn auto, op het parkeerterrein. Hij heeft na afloop kunnen vertellen wat er in hem omging en hij bleek een dagboek te hebben bijgehouden van de gebeurtenissen die voorafgingen aan de schietpartij. De documentaire is een reconstructie.

Het eerste vriendinnetje van James vertelt dat ze de relatie uitmaakte. Ze wilde wel vrienden blijven. Dat vond James moeilijk te begrijpen. Hij kon goed leren, maar had altijd al problemen gehad met sociale contacten. Zij raadde hem aan om hulp te zoeken.

In het eerste gesprek met een vrouwelijke psychiater van de universiteit vertelde hij dat hij mensen “bevroor” als hij niet wist wat hij verder moest zeggen. Hij stelde zich voor dat hij ze op die manier onschadelijk kon maken. De psychiater vond James angstig. Ze schreef een antidepressivum voor: Sertraline.

James schreef dat zijn angst weg was. Hij was altijd bang geweest voor de consequenties van wat hij deed of zei, maar daar maakte hij zich nu geen zorgen meer over.

De somberheid en de agressieve gedachten bleven. Hij beschreef zijn toestand als een manische dysforie. In het volgende gesprek verhoogde de psychiater de dosis Sertraline van 50 naar 100 milligram.

Als je het verloop van dit verhaal met voorkennis bekijkt, kun je niet begrijpen waarom de psychiater niet dóórvroeg. Een dieperliggende vraag is, hoe een pil een sociaal probleem op kan lossen.

David Healy, die de zaak van James Holmes heeft bestudeerd, heeft daar wel een antwoord op:

“[Een SSRI zorgt, als alles goed gaat, voor] de juiste hoeveelheid loskoppeling van onze gevoelens, vooral van angstgevoelens, om door te gaan met ons leven.”
Prescription for Murder, gepubliceerd op Healy’s Rxisk blog.

Maar hij waarschuwt dat tevéél ontkoppeling kan leiden tot geweld, dat met gelijkmoedigheid wordt overdacht en toegepast.

De openbare aanklager zegt dat James niet gek is, maar slecht. Hij noemt het: “Evil”. In de Amerikaanse cultuur lijkt dat een antwoord te zijn op gruwelijke gebeurtenissen. Volgens mij is het alweer een etiket dat niets verklaart.

Hij is blij met de veroordeling. Twaalf keer levenslang en 3300 jaar gevangenisstraf. Holmes zit nu in een maximaal beveiligde gevangenis. In eenzame opsluiting, vanwege het risico van geweld door medegevangenen. Uit de filmbeelden krijg je de indruk dat hij hoge doses antipsychotica slikt.

De psychiater verhoogde de dosis Sertraline bij het derde gesprek van 100 tot 150 milligram. Holmes, die sinds het begin van de behandeling last had van geheugenproblemen, verpestte een belangrijke presentatie en stopte met zijn studie. Hij stuurde de dokter onbegrijpelijke sms’jes en schreef een medestudente:

“Blijf uit mijn buurt. I am bad news.”
BBC Panorama Prescription for murder.

Hij verfde zijn haar knalrood, gaf plotseling veel geld uit en kocht verschillende wapens, waarmee hij ook ging oefenen. Omdat hij met zijn studie was gestopt kwam er een einde aan het contact met de psychiater. Die maakte zich zorgen en bood aan Holmes te blijven behandelen. Hij wees dat af. Toen zijn Sertraline op was, stopte hij zonder af te bouwen.

In zijn hoofd ontwikkelde zich de gedachte dat hij, net als in een computerspelletje, levens kon verwerven door andere mensen te vermoorden. Holmes stelde zich voor dat de “onbeperkte mogelijkheden” van andere mensen op hem zouden overgaan. In zijn dagboek tekende hij stokpoppetjes, die hij weergaf als punten.

Hij pleegde de aanslag drie weken na zijn laatste dosis Sertraline. Twaalf doden, waaronder een meisje van zes. Zeventig gewonden. Twee ouders die nooit zullen begrijpen hoe hun zoon tot zo’n gewelddaad is gekomen.

Healy, die als getuige-deskundige veel rechtszaken over de rol van antidepressiva bij ernstig geweld heeft bijgewoond, beschrijft dat het voor de betrokkenen heel moeilijk is om zich voor te stellen dat iemand die ernstig in de war is zo’n daad kan voorbereiden en uitvoeren. Het paradoxale is dat juist die kalmte en gevoelloosheid wijzen op de invloed van medicijnen.

In de documentaire zie je de beelden waarop David Carmichael een politiebureau binnenloopt om te melden dat hij zijn elfjarige zoon heeft vermoord. Iemand die zijn gejatte fiets komt aangeven vertoont vaak meer agitatie.

Shelley Jofre herhaalt tijdens de reportage voortdurend dat antidepressiva veel mensen helpen en dat het bijzonder onverstandig is om zonder overleg met je dokter met je medicijnen te stoppen. Dat laatste is een belangrijke waarschuwing. Niet alle deskundigen zijn ervan overtuigd dat Holmes drie weken na zijn laatste pil nog onder invloed van Sertraline (of een psychose, voortkomend uit het gebruik van sertraline) kon zijn, maar het staat vast dat het plotseling stoppen met een middel dat knoeit met je neurotransmitters ertoe kan leiden dat je oorspronkelijke klachten terugkomen: vaak erger dan ooit.

Toch vraag ik me, als kijker, af hoe het zou zijn als de presentatrice tijdens deze uitzending meermaals had gezegd dat:

  • pillen geen oplossing zijn voor sociale problemen
  • langdurige psychische klachten nooit “snel en zonder bijwerkingen” kunnen worden opgelost
  • SSRI’s niet zouden moeten worden voorgeschreven zonder goede voorlichting over de risico’s
  • de omgeving in alle gevallen op de hooge moet zijn van het medicijngebruik en de risico’s
  • hulpverleners bereikbaar moeten zijn, gratis en 24 uur per dag

Holmes schreef (voor insiders) vrij duidelijk op wat er met hem aan de hand was. Helaas was er niemand die hem goed genoeg kende om het te lezen. Dat is onderdeel van deze tragedie. De Panorama-uitzending is heel genuanceerd, informatief en laat het aan de kijker over om conclusies te trekken. Een aanrader.

Advertenties

Psychiatrische patiënten of cliënten?

We hebben nu bureaucratische patiëntenkoepels en gesponsorde patiëntenverenigingen, allemaal heel groot en professioneel. De websites lijken wel door een reclamebureau ontworpen. Ooit, om precies te zijn in de jaren 1970 bestond de cliëntenbeweging uit groepje mensen met een schrijfmachine en een telefoon. En veel van hun thema’s staan nog altijd op de agenda.

Dunya Breur meldde zich in 1973 als eerste ex-patiënt bij de cliëntenbond, die voornamelijk bestond uit verontruste hulpverleners en familieleden. Ze wilde dat de bond een soort vakbond zou zijn, met uitsluitend (ex-)cliënten als leden. Dunya was in 1972 kortdurend opgenomen in de psychiatrische kliniek Santpoort. Ze had een ernstige depressie en dacht over zelfmoord. Ze zocht hulp en begrip, maar:

“Het boterde niet tussen die psychiater en mij en ik schrok me wild wat er voor waanzinnige, vreselijke dingen met mensen gebeurden.”
Dunya Breur, dertig jaar later via de website Canon Sociaal Werk

Het was niet moeilijk om parallellen te zien tussen het machtsmisbruik in de psychiatrie en wat ze van huis uit wist over de oorlog. En de mensen buiten de inrichting wisten van niets. Dunya vertelde haar huisarts wat ze had meegemaakt. Die kende de verhalen, maar had ze nooit serieus genomen. Een psychiatrische patiënt of cliënt heeft vaak de schijn tegen.

“De therapie voor depressiviteit was opsluiting in een isoleercel.”
(Dunya Breur, zie hierboven)

Na een paar kritische vragen en opmerkingen was Dunya door een verpleegkundige van Santpoort in een taxi gepropt. Die had haar afgeleverd voor de deur van het huis van haar moeder. Daarmee was de cirkel rond, want Dunya’s moeder was Aat Breur-Hibma, een tekenares die in de Tweede Wereldoorlog afschuwelijke dingen had meegemaakt. In 1940 was ze getrouwd met oud-Spanjestrijder Krijn Breur. Beiden gingen in het verzet. Ze namen twee Joodse onderduikers in huis en werden verraden. Krijn Breur werd in het geheim geëxecuteerd en Aat ging op transport.

Dunya groeide op met een vader waarover niet gesproken mocht worden en een moeder die niet meer kon praten. Tijdens de Duitse inval hadden haar grootouders van alles wat aan hun zoon herinnerde weggegooid. Haar moeder overhandigde de eenjarige baby Dunya, met wie ze in een Scheveningse cel had gezeten, aan haar eigen ouders. Dat was in 1943, op de drempel van de gevangenis in Utrecht. Ze werd naar een concentratiekamp gestuurd. De Russen bereiken dat kamp, Ravensbrück, op 29 april 1945. Aat was één van de zeer weinige overlevenden.

Na de oorlog bleek ze tbc te hebben. Ze moest jarenlang kuren in Zwitserland. Dunya en haar broertje verbleven bij hun grootouders en in verschillende pleeggezinnen. Ze werden steeds weggehaald en niemand vertelde waarom. Dunya blijft graven. Vele jaren later vindt ze een koffertje met de tekeningen die haar moeder in het kamp maakte en die ze na de bevrijding van een medegevangene terugkreeg. Dunya schrijft erover in de Groene Amsterdammer en er komt uiteindelijk een boek: Verborgen herinnering.

”Mijn vader is ge-fuu-sie-jeerd’, zei ik. Net zoals ik zei: ‘Mijn moeder ligt in een saa-naa-too-rie-jum.’ Van beide woorden wist ik niet precies wat ze betekenden.”
Dunya Breur, “Een gesprek met mijn vader”, uitgeverij SUN, 1989

Dunya erfde haar vaders talenknobbel. Ze studeerde onder meer Russisch en Pools. En ze zocht naar informatie. Dat leverde een paar vliesdunne, met potlood geschreven briefjes op. Haar vader had ze uit de gevangenis laten smokkelen. Een paar regels uit zijn afscheidsbrief worden in een monument gegraveerd: “…werk en heb lief…”. Ze doet haar best. Op een regenachtige dag krijgt Amsterdam een Krijn Breurstraat. Maar voor een ongecensureerde kopie van zijn doodvonnis moet ze acht jaar procederen tegen het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie. Wat de Duitsers geheim wilden houden, blijft tot ver na de oorlog onbespreekbaar.

Af en toe spreekt ze iemand die haar vader nog heeft gekend. Zijn kameraden uit Spanje wisten niet van haar bestaan. En ze lijkt niet op hem, zeggen ze. Maar sommigen worden vrienden en het gesprek komt, eindelijk, een beetje op gang.

“Er is bij ons nooit echt gehuild,” zegt Dunya tegen de magere man in de ouderwetse jas die ’s avonds laat onaangekondigd voor haar deur staat. “Er is alleen maar gezwegen, of ruzie gemaakt. En er zijn kloven ontstaan van hier tot in de eeuwigheid.”
Dunya Breur, “Een gesprek met mijn vader”, uitgeverij SUN, 1989

Wat heeft dit alles met de psychatrie te maken?

Dunya Breur heeft niet veel over haar eigen ervaringen in de psychiatrie willen vertellen. Maar vanaf 1973 tot halverwege de jaren 1980 zette ze zich in voor het gesprek met de (ex-)cliënt. Over de inrichtingen, de medicijnen en de elektroshocks en over het machtsmisbruik “voor je eigen bestwil”. Daartegen wordt nog altijd actie gevoerd. En dat is nog even hard nodig als toen.

Hulpverleners en behandelaars hadden al snel het hoogste woord in de ontkiemende cliëntenbeweging. Medewerkers van inrichtingen voor psychiatrie en de geestelijk- gehandicaptenzorg kwamen in opstand. Ze waren anti-autoritair en konden hun werk niet met hun idealen verenigen. Er ontstond ook een radicale gekkenbeweging, de voorlopers van wat we nu Mad Pride noemen, maar Dunya Breur wilde haar waanzin niet omhelzen als een positieve identiteit. En ze wilde niemand op voorhand afschrikken.

Het zelfgeschreven gesprek met haar vader onderstreept haar visie op een unieke manier. Je leest over de afstand tussen haarzelf en de vader die ze nooit heeft ontmoet:

“Ik heb nog nooit een mens zien doodslaan. Ik heb nog nooit een mens zien ophangen. Geweld, mishandelingen, martelingen, heb ik die meegemaakt? Nee. Heb ik het gezien? Nauwelijks. Ik mag dus niet meepraten. Maar degenen die dat allemaal wel hebben gezien praten niet.”
Dunya Breur, “Een gesprek met mijn vader”, uigeverij SUN, 1989

Maar dat is niet alles. Tijdens een strandwandeling met haar eigen vriend en kinderen ziet Dunya haarscherp hoe ze een leven lang heeft gezocht naar wat ontbrak. Wat er wèl was, zag ze soms niet. Ze schetst het vuur van haar vader. Zijn strijd voor de goede zaak, in een wereld vol goeien en slechten. Die kent ze niet uit eigen ervaring. Toch laat ze hem aan het woord. Soms weet je meer dan je denkt.

Is het gesprek tussen Dunya en haar vader een droom of een hallucinatie? Voor wie de moeite neemt om het uit te lezen is dit boek een sluipende catharsis.

“Iets wat je niet zelf hebt meegemaakt zul je nooit helemaal kunnen begrijpen. Dat is niet alleen met de oorlog zo, maar met veel meer dingen. Met kinderen krijgen, geopereerd worden, een oog moeten missen, iemand die je liefhebt dood zien gaan, met ziek zijn, zwemmen, paardrijden, met een ander – ongewild – in gevaar brengen en het schuldgevoel naderhand, met dansen, muziek maken, naar bed gaan met een man, of een boom zien groeien die je zelf hebt geplant. Maar daarom kun je over al die dingen nog wel praten!”
Dunya Breur, “Een gesprek met mijn vader”, uitgeverij SUN, 1989

Sommige ervaringen kunnen niet worden meegevoeld of uitgesproken. Over al het andere moeten we met elkaar blijven praten.