Euthanasie en de psychiatrie

Een sterke emotionele betrokkenheid leidt meestal niet tot een goed stuk, maar vandaag wil ik het erop wagen. Aan wie mijn woordkeuze niet kies vindt, bied ik op voorhand mijn verontschuldigingen aan.

Ik las in Trouw dat de Levenseindekliniek een wachtlijst van zes tot negen maanden heeft voor cliënten uit de psychiatrie.

Maandenlang wachten op (een gesprek over) de dood

Zes weken wachten op een intake, ruim een jaar wachten op een behandelplaats, dat hoor je vaak in de psychiatrie. Problemen worden erger. Zelfmoordpogingen zijn niet ongewoon. Sommige mensen melden zich bij de Levenseindekliniek omdat ze nergens anders gehoord worden. En dan komen ze weer op een wachtlijst. Het lijkt een slechte grap.

Maar er is meer aan de hand. De wachtlijst met bij de Levenseindekliniek heeft alles te maken met de geestelijke gezondheidszorg in Nederland.

“De GGZ is een diagnose-behandel-productiebedrijf waarin weinig aandacht is voor hoop, herstel en identiteit,” zegt Jim van Os in het artikel.

De behandelingen in de geestelijke gezondheidszorg sluiten niet aan bij de wensen van cliënten. Er is een one-size-fits-all benadering en meestal leunt die zwaar op medicijnen. Mensen kennen hun psychiater als de man (meestal is het een man) die eens per zes weken een nieuw receptje uitschrijft. En hoe zwaarder en langduriger de psychische problemen, hoe vaker de cliënt wordt verwezen naar een gespecialiseerde verpleegkundige. Het genezingstraject wordt ingeruild voor ambulante begeleiding en een leven als chronische psychiatrische patiënt.

Dagbesteding

De hulpverleners met de hoogste opleiding en de meeste ervaring houden zich bezig met de lichtere problemen. Dat is historisch zo gegroeid en de verzekeraars willen het, uit angst voor langdurige, dure therapieën, graag zo houden. Voor wie niet snel genoeg geneest of een persoonlijkheidsstoornis als diagnose krijgt, wacht het GGZ-protocol “pappen en nathouden“.

De praktijk wijst uit dat de begeleidingsdoelen vaak laag worden gesteld. Een dagritme krijgen. Een dagbesteding. Een huishouden waar af en toe eens wordt gestofzuigd of afgewassen. Het leven van veel chronische psychiatrische patiënten speelt zich af in de wachtkamer van de maatschappij. Met regelmatig een crisis, gevolgd door een spoedopname, vaak met dwang en hoge doses medicijnen. Daarna weer de alledaagse leegte.

Als deze ziekmakende omstandigheden tot gevoelens van vervreemding leiden, ontwaakt Gregor Samsa in ons. Hij merkt dat hij zich in het lichaam van een insect bevindt en voelt zich daar schuldig over. De gedachte dat hij hier zelf verantwoordelijk voor moet zijn, knaagt onophoudelijk.

Euthanasie wegens onmacht van de samenleving

“Moeten psychiaters wel euthanasie verlenen als het systeem patiënten in de steek laat? Ik vind het ingewikkeld,” zegt Jim van Os in Trouw

Dit is een argument dat je wel vaker hoort in de euthanasiediscussie. “Tachtig procent van de verpleeghuisbewoners voldoet aan alle criteria voor een depressie, maar dat hoeft natuurlijk niet zo te zijn. We zouden het allemaal zoveel leuker kunnen maken, als er meer geschoold personeel beschikbaar was.”

Ik ben het op principiële gronden wel eens met Van Os. Je wilt je niet eens voorstellen dat het gebrek aan zorg tot euthanasie zou leiden. Er zou een plek voor mensen moeten worden ingeruimd, ook al hebben ze het label “chronische psychiatrische patiënt”.

Maar dat is wensdenken. Het perspectief van cliënten heeft nooit veel aandacht gekregen in de psychiatrie. Genezing moest schoksgewijs en goedkoop worden bereikt. Wie daar niet toe in staat was werd afgeschreven. Overdrijf ik? Toch niet. In de kinderjaren van de psychiatrie (die volgens velen nog aan de gang zijn) werden mensen achter de tralies gezet en tot tentoonstellingsobject gemaakt. Of er werd een ijspriem door hun neusgat gestoken om ze rustig en volgzaam te maken. Ze kregen een stroomstoot of een overdosis  insuline, of medicijnen waardoor ze de rest van hun leven met voorspelbare intervallen hun tong uitstaken. Tardieve dyskinesie heet dat. Er is een mooie Latijnse naam voor, maar geen genezing. Het zou, inderdaad, veel beter kunnen. Maar zover zijn we nog niet.

Gesprekspartner

De enige manier om een euthanasieverzoek serieus te nemen is door de  situatie waarin iemand op dit moment verkeert als uitgangspunt te nemen. Daar heb je geen dokter voor nodig, maar een gelijkwaardige gesprekspartner. Iemand die niet bang is om dit onderwerp aan te snijden. Dat zou heel goed een counselor of een filosoof kunnen zijn.

Een psychiater wil behandelen. Uit enquêtes blijkt dat veel psychiaters zich geen situatie kunnen voorstellen waarin ze zouden meewerken aan euthanasie. Dat is een andere reden waarom veel mensen met een psychiatrisch label bij de Levenseindekliniek terechtkomen.

Zou dan iedereen die het helemaal niet meer ziet zitten de pil van Drion moeten krijgen?

Het klinkt dramatisch, maar misschien wel. In Nederland hebben we de euthanasiepraktijk in wet- en regelgeving verpakt. We denken dat een deskundige kan bepalen wanneer het lijden uitzichtloos is en de dood nabij. Maar bij psychisch lijden heeft ook de Levenseindekliniek geen helder antwoord. De dossiers worden bestudeerd en de gesprekken rijgen zich aaneen. De wachtlijst groeit.

Zelfbeschikking

De chronisch zieke Karin Spaink gaat niet op zoek naar een welwillende arts voor een euthanasie-examen. Ze neemt ieders eigen verantwoordelijkheid als uitgangspunt en heeft een glashelder antwoord op de bezwaren van Van Os:

“Niet alleen hebben mensen het recht om zich het leven te benemen, ze hebben zelfs het recht om dat ten onrechte te doen”. Karin Spaink in Trouw

Ik besef dat het een minderheidsstandpunt is, maar ik ben het helemaal met haar eens.

Daarmee wil ik niet zeggen dat je een ondoordachte beslissing moet nemen. Veel mensen die een serieuze zelfmoordpoging deden vertellen achteraf dat ze een tunnelvisie hadden ontwikkeld: “De wereld is beter af zonder mij.” Voor zulke gedachten is er een  telefoonlijn voor zelfmoordpreventie. En dat is maar goed ook.

Ik ben ervan overtuigd dat er in Nederland mensen met een psychiatrische diagnose rondlopen die zich doodongelukkig voelen en die naar alle redelijke maatstaven uitbehandeld zijn. Dan is een doodswens geen symptoom, maar een volkomen menselijk verlangen. Het praktijkgedeelte is ingewikkelder:

“Dwaas, waarover treurt ge en wat vreest ge”, vroeg Seneca “Aan elke tak hangt de vrijheid.”

In Amerika zijn vuurwapens makkelijk te krijgen, in China sterven veel mensen een afschuwelijke dood door inname van landbouwgif, maar wij hebben schrikverlichting op het spoor en een flinke portie dodelijke slaapmiddelen krijgt niemand meer van zijn huisarts. Ook dat drijft mensen in de armen van de deskundigen. De wens om het fatsoenlijk te doen. Met respect voor voorbijgangers, familie en geliefden. Dat lijkt me alleszins redelijk. Daarom moeten we onze angst overwinnen, ook als hulpverlener. En eerlijk met elkaar praten.

Reacties zijn welkom via de knop bovenaan dit bericht.

Advertenties

6 gedachtes over “Euthanasie en de psychiatrie

  1. Ja nu benoem je heel direct de harde kern van de problematiek in zijn samenhang. Ik heb zelf 10 jaar in verpleeghuizen gewerkt en ben daarna dus onderhevig geweest aan psychiatrie oude stijl voor vele jaren. Allebei zeer complex, trouwens ook voor hulpverleners. Het probleem zit dus veel dieper, is mens, samenlevings en plaats en tijdvak gerelateerd. Niet alleen terug te brengen tot het blijkbaar falende individu ook al kan die nog zoveel bijleren of herleren. Iedereen schuift het balletje graag door en de client staat alleen in zijn innerlijke schreeuw om hulp. Alleen humaniteit kan dan mensen redden. Als die uitblijft, er een onverschillig stilzwijgen blijkt en mensen als een andere diersoort buiten de samenleving geplaatst worden gebeurt dus wat je beschrijft: de laatste, definitieve, uitweg. Ik vind ook dat die er moet kunnen zijn. Maar als we als samenleving collectief falen in de zorg voor elkaar en mensen uit wanhoop hiervoor kiezen terwijl het met een andere benadering te vermijden was geweest dan moeten we ons in nederland( een rijk land nog) diep schamen. Ik weet niet of er ooit een cultuuromslag gaat komen die verder reikt dan de gezondheidszorg ( waar dat ook niet bereikt wordt tot nu toe) en het er beter op wordt. Ik hoop van wel, maar het is erg complex, blijkbaar niet erg stuurbaar , en empathie op afstand werkt niet goed, alleen face to face en dat is tegenwoordig ook niet vaak meer mogelijk in al die ‘ efficiente’ benaderingen gericht op maakbaarheid terwijl mensen gewoon begrepen en gesteund willen worden en zonodig ontzien en er bij willen horen en van waarde voor anderen willen zijn. Ik denk toch dat van os en de zijnen het meeste kans van slagen hebben omdat ze hun krachten gebundeld hebben hierbij. Dan moet er de politieke en maatschappelijke wil nog zijn en dat hangt erg aan hoe mensen in elkaar steken en allerlei belangen. Ik denk dat we terug naar de basis moeten in onze manier van samenleven met elkaar. Maar hoe dat zou moeten? In elk geval steun, door mensen, een basisinkomen, minder complexiteit, kansen voor iedereen. Als dit dus echt levens gaat kosten is dit systeem feitelijk sterk in gebreke, grenzend aan crimineel, zeker als blijkt dat dat door financieel belang in stand wordt gehouden.

    Like

    1. Bedankt voor je reactie, Karel. Terug naar de basis, o.a. met een basisinkomen. Ik denk dat het voor veel mensen een uitkomst zou zijn, maar zeker ook voor de grote groep mensen die zich na een psychiatrische behandeling wil rehabiliteren, of die zich een plaats in de maatschappij wil verwerven terwijl hij of zij niet geschikt is als “flexibele, tijdelijke werknemer”.
      Wat je schrijft over empathie vind ik ook heel belangrijk. Overheidsorganisaties willen steeds vaker via internet met ons communiceren. Met voorgedrukte formulieren. Ik denk dat zoiets bijdraagt aan de vervreemding en de eenzaamheid. Want wat als je niet precies in zo’n vakje past?
      Wat ik goed vind van Van Os is dat hij de zorg dichterbij wil brengen. Geen grote, bureaucratische GGZ-instelling maar iets middenin de wijk. En dan, stel ik me voor, ook nog ’s avonds en in het weekend bereikbaar. Dat zou mooi zijn.

      Like

  2. ik vind dit een heel goede blog over een heel moeilijk maar ook heel goed onderwerp.. Ikzelf heb vorig jaar een documentaire gezien over euthanasie en ik heb daardoor echt een ander beeld gekregen. Soms kan dit mensen helpen om toch nog een keer een behandeling te proberen. En hoe gruwelijk en hoe eenzaam moet het zijn als je dochter of je moeder of wie dan ook op het spoor gaat staan. Een klasgenootje van mij heeft zich een aantal jaar geleden verhangen, zijn broertje heeft hem gevonden, hij was toen al hersendood.. Ik denk dat zijn ouders en zijn broertje wensen dat er een andere manier was geweest. Natuurlijk het liefst behandeling, maar als je zo wanhopig en zo radeloos bent dat je jezelf verhangt, waar zijn we dan mee bezig?! Het is wat je schrijft, de wachtlijsten zijn zo gruwelijk lang, en ik heb zelf ervaren dat het soms al zoveel helpend is als iemand gewoon naar je luistert, als iemand de tijd voor je neemt, als je kunt huilen en als iemand je vasthoud. Maar het is wat je schrijft, er wordt zo gemakkelijk medicatie voorgeschreven en in sommige gevallen is dat misschien ook wel echt nodig, maar misschien in sommige gevallen zou het al zo ontzettend helpend zijn als er iemand is die naar je luistert en je serieus neemt. Maar god asjeblieft, als iemand het echt niet meer ziet zitten, geef ze dan de mogelijkheid om het op een fatsoenlijke en respectvolle manier te doen waarbij het leed zo klein mogelijk wordt gemaakt voor alle betrokken partijen..

    Like

    1. Volgens mij is dat een belangrijke reden waarom mensen zo’n euthanasie-traject proberen. Ze willen op een fatsoenlijke manier afscheid nemen van het leven en van de mensen om hen heen. Daarom vind ik het onaanvaardbaar dat mensen in zo’n situatie tegen de zoveelste wachtlijst aanlopen.
      Maar je hebt helemaal gelijk Martha: hoe kun je tegen mensen met serieuze problemen zeggen “kom over een halfjaar maar terug”…

      Liked by 1 persoon

  3. We moeten ons allemaal hier weer veilig en thuis gaan voelen. Iedereen, ongeacht zijn staat van zijn. Ook als het een periode niet goed met je gaat. Dan moet je alle steun krijgen die nodig is. Kun je langzaam opkrabbelen in je eigen tempo en het weer gaan proberen wetende dat je opgevangen wordt als je terugvalt. En daar moet alles op ingericht worden. Dat lukt dus niet in een George orwell samenleving. Psychische ziektes genezen veelal niet, bij mij in elk geval niet, varieert zeer door de tijd, zelfs al per dag. Er zijn een aantal trucs die je aan kunt leren om er mee om te gaan en bij sommigen misschien wat medicamenteuze of gespreksondersteuning. Maar het leven speelt zich thuis en in de samenleving af en dat moet dan wel op humane wijze mogelijk gemaakt worden. Woorden als ‘ invechten’ zoals Rutte zegt klinken wel,krachtig en stoer maar dat werkt dus niet meer als je te veel beschadigt bent omdat je juist altijd al moest invechten. Dan wil je eens af en toe opgevangen worden. En gewaardeerd door de mensen en de samenleving. Is ook heel wat beter voor de eigenwaarde. En dat is een belangrijke factor bij herstelpogingen want die is vaak enorm gehavend, soms ook door bv bejegening in de psychiatrie . Mensen in nood mogen niet door veronachtzaming de dood ingejaagd worden en niet iedereen krijgt of heeft steun in zijn omgeving. Eerder komen er vaak stigma’s en zelfstigma’ bij. Hoeveel je ook weet van psychiatrie of jezelf, zelfafkeuring kan altijd op de loer liggen, zowel vanuit de stoornis maar ook door de heersende stigma’s. En ook dat kan gevaarlijke consequenties hebben. Voor iedereen moet iemand zijn waar hij of zij altijd terecht kan. Maar ik denk dat dat tegenwoordig voor veel mensen helemaal niet het geval is en dat baart zorgen.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s