Malariatherapie

Deze blog gaat niet over de behandeling van malaria, maar over malaria als behandeling voor andere ziekten. Malariatherapie heeft Julius Wagner-Jauregg in 1927 een Nobelprijs voor Geneeskunde opgeleverd. Hij was de eerste psychiater die er een won.

De gedachte dat koorts een positief effect op het verloop van bepaalde ziekten kon hebben was niet nieuw. Hippocrates veronderstelde een effect op epilepsie en de Romein Claudius Galenus dacht dat je met koortsaanvallen melancholie kon genezen. In de 19e eeuw wees de beroemde Franse psychiater Pinel op het nuttige effect van koorts in de psychiatrie.

Jauregg deed literatuuronderzoek en experimenteerde met verschillende ziekten om koorts op te wekken. De resultaten vielen tegen, behalve bij de groep patiënten met dementia paralytica, beter bekend als het tertiaire (derde) stadium van syfilis. Deze groep vormde voor 1945 zo’n 5 tot 10% van alle psychiatrische patiënten. Jauregg maakte gebruik van de meest recente kennis over syfilis. Voor de ontdekking van de Treponema pallidum bacterie als veroorzaker van syfilis maakte men geen onderscheid tussen tertiaire syfilis en schizofrenie. Mary Boyle veronderstelt in haar boek over de geschiedenis van de diagnose “schizofrenie” dat de sombere verwachtingen over het verloop van de ziekte mede gebaseerd werden op de patiënten met tertiaire syfilis en andere vormen van dementie die in de vooroorlogse psychiatrische inrichtingen verbleven.

Jauregg werkte bij zijn onderzoek met controlegroepen. Hij verdeelde zijn patiënten op volgorde van opname tussen de behandelgroep en de observatiegroep, zodat hij de resultaten van zijn behandeling goed kon beoordelen.

“Het resultaat van een behandeling kan alleen bekeken worden als we het lot van de behandelden jarenlang hebben gevolgd.” Julius Wagner-Jauregg

Pyrotherapie

De pyrotherapie werd pas echt een succes toen Jauregg syfilispatiënten ging besmetten met malaria tertiana (Plasmodium vivax of Plasmodium ovale) een vorm van malaria die meestal zonder ernstige complicaties verloopt. Hij injecteerde patiënten met het bloed van een malariapatiënt met dezelfde bloedgroep. Na vijf tot tien koortsaanvallen werd de malaria bestreden met kinine. Met een lumbaalpunctie probeerde men vast te stellen of er nog sprake was van spirocheten (verwekkers van syfilis) in het hersenvocht. De behandeling kon eventueel worden herhaald.

In zijn Nobel lezing beschreef Jauregg hoe hij in eerste instantie 9 patiënten injecteerde met het bloed van een met malaria besmette soldaat. Eén patiënt stierf, twee werden permanent in een inrichting opgenomen en zes van hen knapten op, waarvan twee langdurig. Zij keerden terug naar huis en naar hun werk. De vier anderen hadden regelmatige terugvallen. Dat was een hoopgevend resultaat voor mensen met een tot op dat moment ongeneeslijke ziekte.

De therapie was niet zonder risico’s. De koortsaanvallen (met temperaturen tot 42 graden Celsius) waren een zware belasting voor het hart van de toch al verzwakte patiënten. Zo’n 12% tot 20% overleefde de behandeling niet.

Jauregg adviseerde een combinatie van malariatherapie met neoarsphenamine, het door Paul Ehrlich op basis van arsenicum ontwikkelde medicijn tegen syphilis. Hij waarschuwde dat artsen de verschijnselen van dementia paralytica zo snel mogelijk moesten herkennen. Hoe eerder de behandeling werd ingezet, hoe groter de kans op volledig herstel.

Om voldoende malariaparasieten bij de hand te houden was het belangrijk om over een doorgaande stroom van patiënten te beschikken:

“In mijn kliniek hebben we een malariastam die al tweehonderd keer door een menselijk lichaam is gepasseerd. De virulentie en de therapeutische eigenschappen zijn onveranderd.” Jauregg, Nobel lezing, 1917

De patiënten mochten tijdens de behandeling natuurlijk niet gestoken worden door een anopheles mug. Dat zou de malaria buiten de kliniek kunnen verspreiden. Jauregg pleitte daarom voor een strikte toepassing van muskietennetten.

Na de Nobelprijs werd de behandeling in verschillende landen voortvarend opgepakt. Een literatuuroverzicht leverde de volgende resultaten op: 27,5% volledige remissie, 26,5% gedeeltelijke remissie en 46% overleden of onveranderd. Malariatherapie bleef op veel plaatsen in gebruik tot aan de Tweede Wereldoorlog. Toen werd duidelijk dat penicilline een beter middel was om syfilis (in alle stadia) te bestrijden.

Experimentele medische ideeën en behandelingen worden zelden definitief begraven. Recentelijk zijn er pogingen gedaan om malariatherapie in te zetten ter bestrijding van borreliose en AIDS. Ook in de natuurgeneeskunde zijn sommigen overtuigd van de helende werking van koorts.

Jauregg en het Derde Rijk

In zijn allereerste artikel vroeg Jauregg zich af of het ethisch toelaatbaar was om een patiënt te besmetten met een gevaarlijke infectieziekte. In zijn tijd was er geen sprake van informed consent en werd het experimentele karakter van behandelingen niet met patiënten besproken. De dokter was de autoriteit. En (vaak) autoritair:

“Een man met karakter heeft geen principes nodig.” motto van Julius Wagner-Jauregg

Ten tijde van de Anschluss van Oostenrijk (1938) bij Hitlers Derde Rijk was Jauregg met pensioen. Volgens zijn nabestaanden was Jauregg, die twee keer probeerde lid te worden van de Nazipartij, weliswaar voorstander van rassenhygiëne en gedwongen sterilisatie van psychiatrische patiënten, maar schrok hij terug van de latere excessen en van het botweg vermoorden van psychiatrische patiënten. Claus Schillings “onderzoek” naar malaria in het concentratiekamp Dachau is een voorbeeld van de totale ontaarding van sommige dokters onder extreme politieke omstandigheden.

Jaureggs malariatherapie voor dementia paralytica wordt wel de “eerste overwinning van de biologische psychiatrie op de psychoanalyse” genoemd. Het leverde psychiaters erkenning op als dokters en het was een aanzet tot de farmacotherapie voor psychische aandoeningen. Aan de andere kant kunnen we het werk van Jauregg zien als een voorloper van allerlei vormen van psychiatrische shocktherapie. [Zie bijvoorbeeld op youtube deze documentaire over psychiatrische inrichtingen in Engeland waarin slachtoffers van elektroshock en lobotomie aan het woord komen.] De tweede Nobelprijswinnaar uit de psychiatrie was António Egas Moniz, de uitvinder van de lobotomie.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s