Psychose: in vijf eenvoudige stappen

“Psychose kan een natuurlijke consequentie zijn van de manier waarop we geleefd hebben.” Edward Podvoll

Is de psychotische patiënt iemand met een zieke kern? Iemand die vanaf zijn geboorte genetisch is beschadigd? Of is psychose een hersenziekte, waarvan het tastbare bewijs binnen afzienbare tijd zal worden ontdekt?

Volgens het geldende medische model kunnen we psychose zien als een ziekte, die op momenten de volledige identiteit van de patiënt overneemt. De geestelijke gezondheidszorg bestrijdt de ziekte (dat ervaart de patiënt logischerwijs alsof hijzelf bestreden wordt) met de macht van medicatie en opname. De professionals in de geestelijke gezondheidszorg vertegenwoordigen in dit proces de normaliteit. De genezende patiënt kan zijn ervaringen toetsen en op die manier langzaam weer in contact komen met de realiteit. Zijn identiteit is die van een chronisch zieke, die elk moment weer kan worden overvallen door zinloze en angstwekkende wanen. Met stabiliteit en langdurig medicijngebruik wordt geprobeerd ontsporingen te voorkomen.

Een ander paradigma

Volgens de Amerikaanse psychiater Edward Podvoll, die zich liet inspireren door het boeddhisme, zijn er ook andere manieren om naar psychose te kijken. Deze leggen de nadruk op de psychose als een proces, een reis, met een diepe persoonlijke betekenis die volstrekt uniek is. Zo’n opvatting vraagt om een reactie die de nadruk legt op de therapeutische relatie en een genezende omgeving. Podvolls model daarvoor noemde hij Windhorse, naar de turbulente psychotische situatie en de enorme energie die erbij hoort.

Bij de Windhorse-aanpak streeft men naar omstandigheden die de persoon in staat stellen om op eigen kracht te genezen. In tegenstelling tot het biologisch-psychiatrische model is de kern van de persoon hier juist gezond. Contact met dat eigen reservoir aan gezondheid uit zich in “eilandjes van helderheid”; momenten van zelfinzicht  waarin iemand zich opnieuw bewust wordt van de omgeving.

Podvoll  beschrijft een cocktail van psychose, die bestaat uit vijf ingrediënten:

  • predicament (in de knel zitten, zich in een gevaarlijke toestand bevinden)
  • intention (intentie)
  • exertion (zware inspanning)
  • substance (middelen)
  • mindlessness (het absolute tegendeel van mindfulness)

Hij ziet de psychotische persoon als iemand die actief meewerkt aan de ontwikkeling van een toestand die uiteindelijk onbeheersbaar wordt. Dat leidt tot desynchronisatie*  van lichaam, geest en omgeving, herkenbaar als een staat van verstomde leegte of een fixatie in hallucinaties.

Fase 1: in de knel zitten

Er is een enorme druk van omstandigheden buiten de persoon zelf, die zo groot wordt dat het stabiele zelfgevoel erdoor wordt ondermijnd. De persoon is geneigd tot een zelftransformatie naar magische omstandigheden, waarin hij macht kan uitoefenen over de omgeving.

Fase 2: intentie

De diepe ambitie om zichzelf om te vormen naar een staat waarin vrijheid heerst. De beperkingen en en verantwoordelijkheden van het gewone leven moeten worden opgeheven.

Fase 3: zware inspanning

De persoon gaat over tot actieve inspanningen om de desynchronisatie van lichaam en geest tot stand te brengen. Voorbeelden zijn: slaaponthouding, voortdurend in beweging zijn, op reis gaan zonder rust te nemen, muziek beluisteren die trance-ervaringen oproept.

Fase 4: middelen

In deze fase wordt een brandstof toegevoegd die de transformatie versnelt. Dat kan alcohol zijn, marihuana, hallucinogene drugs of bepaalde medicijnen. Ze zetten de fantasie in de hoogste versnelling en doen de grens tussen droom en werkelijkheid vervagen.

Fase 5: mindlessness

Hier is het contact met het eigen lichaam, de zintuigen en de omgeving verbroken. De persoon weet niet meer wie of waar hij is.

Dit is geen stap-voor-stap model. Het gaat hier om een gevaarlijke mix waarin alle genoemde aspecten uiteindelijk bij elkaar komen. Dat levert een chaotische situatie op, waarin het bijzonder moeilijk is om te communiceren. Zo’n toestand kan gedurende een lange periode steeds opnieuw ontstaan. De weg terug, naar contact met lichaam, geest en omgeving (mindfulness), is een langdurige proces.

Recovering sanity

Podvoll heeft zijn ideeën over psychose opgedaan door diepgaand literatuuronderzoek en intensief contact met mensen in een psychose. Het bijzondere aan zijn aanpak is, dat hij zijn eigen ervaring voortdurend toetst aan de ervaring van de ander. Hij beleeft het proces werkelijk mee, met alle angsten en twijfels, maar vanuit een beschouwende, vriendelijke houding. Hij wordt dus niet reddeloos meegezogen in de psychotische staat. Deze invalshoek wordt “contemplatieve psychologie” genoemd.

In zijn boek “De verlokkingen van de waanzin” [in het Engels: Recovering Sanity] beschrijft hij verschillende psychotische ervaringen uit de geschiedenis, onder andere het indrukwekkende verhaal van John Perceval, die psychotisch werd en zich daarna een leven lang inzette voor de rechten van psychiatrische patiënten in het Engeland van de 19e eeuw. Het actieve aandeel van Perceval in het ontstaan van zijn psychose wordt tot in de details beschreven. En dat geldt ook voor zijn inspanningen om weer gezond te worden. Het is een heel inspirerend boek, of je nu affiniteit hebt met het (Tibetaanse) boeddhisme of niet.

“Psychose is een staat van chaos, onzekerheid en (soms) levensgevaar. Voor veel mensen is “losing mind” een ervaring die te vergelijken is met “losing life”.

Angst is daarom een gebruikelijke reactie op het ontstaan van psychose, zowel bij degene die in het proces zit als bij de omgeving. Die angst triggert een drang om te controleren, zowel bij de familie als bij de verzorgenden. Op die manier wil men macht krijgen over de chaos. Het is de kern van de Windhorse-benadering om ons te verzetten tegen deze neiging tot controle.”
Jeffrey Fortuna, mededirecteur van Windhorse Services in Boulder, Colorado.

Meer over de vorm en benadering van Windhorse in een volgend artikel.

* Desynchronisatie: Synchronisatie is een Grieks woord voor het samenvallen in de tijd. Bij desynchronisatie raken lichaam, geest en omgeving uit hun gebruikelijke ritme. Je kunt dat als een ontsporing zien.

Advertenties

Een gedachte over “Psychose: in vijf eenvoudige stappen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s