“K. is gek”

Dorothy Smith studeerde sociologie toen ze het verhaal hoorde. Het was een studieopdracht, waarbij de studenten zich afvroegen hoe niet-professionals ertoe kwamen om iemand als geestesziek te omschrijven. Angela beschreef haar vriendin K.

“Hier was een meisje, een jaar ouder, uit zo’n goede familie en een goede student. Ze was aardig, vriendelijk, zeer atletisch.”

Angela en K. raken bevriend. Ze gaan samen skiën, zwemmen en tennissen. Ze carpoolen naar de universiteit. Tijdens die autoritjes stuiten we op het eerste symptoom van de gekte van K.

“K. huilde bijna elke ochtend in de auto. Ze was verdrietig om kleine dingen en de andere meisjes troostten haar. Soms begon ze middenin een gesprek te huilen.”

Dorothy Smith vond de beschrijving van de gekte van K. in eerste instantie heel geloofwaardig. Pas later realiseerde ze zich dat ze alleen naar de beschrijvingen van Angela had geluisterd. We lezen nooit iets over de opvattingen van K., of over haar ervaringen. Angela is de autoriteit, degene die het gedrag van haar vriendin beoordeelt. Soms wordt de mening van derden aangehaald om haar standpunten te ondersteunen. Daarmee wordt Angela’s versie van het verhaal de feitelijke versie, de versie die echt gebeurd is.

Dorothy Smith verwijst naar Durkheim die gezegd heeft dat een daad als deviant wordt gedefinieerd om een bestaande orde te sanctioneren en te legitimeren. Gekte heeft dus niet alleen een functie voor de geesteszieke, het is minstens zo belangrijk voor de maatschappij. Je kunt het hele verhaal ook lezen als een proces waarin K. steeds verder buitengesloten wordt.

K. logeert bij Angela thuis. Ze zit aan de ontbijttafel en probeert het deksel op de theepot te leggen. Zo’n deksel heeft een uitstulping, die in de uitsparing van de theepot past. Daardoor blijft het deksel liggen als je de theepot schuin houdt om de thee in te schenken. Als hij er niet goed opligt, moet je hem draaien. K. weet dat blijkbaar niet. Ze legt het deksel keer op keer scheef op de pot.

De regels voor normaal gedrag zijn niet altijd voorspelbaar of vastomlijnd. Pas toen Angela haar vriendin steeds opnieuw het deksel verkeerd op de theepot zag leggen, herkende ze het als deviant gedrag. Ze laat dat niet merken en ze corrigeert K. niet. De hele tekst ademt de afstandelijkheid van de hogere middenklasse.

Angela, K. en Trudi delen een appartement. We lezen dat K. het huishoudgeld niet goed besteedt, dat ze teveel peper en tomatenketchup eet en dat ze een bezem koopt terwijl de dames er al één hebben. Ook hier is het de autoriteit (Angela) die bepaalt dat er méér aan de hand is dan een gebrek aan ervaring met huishoudelijke taken:

“Trudi en ik ontdekten dat we haar tekortkomingen bespraken in haar afwezigheid. Ik probeerde nog steeds verklaringen en excuses te vinden – ik weigerde te accepteren dat er echt iets mis was met K.”

De vriendschap tussen Angela en Trudi verdiept zich blijkbaar en K. raakt steeds verder buitengesloten. Dit aspect wordt niet benoemd in Angela’s verhaal. Ze wil dat de interviewer begrijpt dat ze haar best heeft gedaan voor K. Dat de situatie langzamerhand onhoudbaar werd:

“Ze liep op haar tenen door het appartement, terwijl dat niet nodig was. En ze fluisterde. Ze glimlachte altijd, als een masker, zelfs als we aanvoelden dat ze ongelukkig was. Alsof ze zich groot probeerde te houden: Ik zal gelukkig zijn, zelfs als ik eraan kapot ga.”

Wellicht verwacht de lezer tot slot een drama dat de geestesziekte van K. met terugwerkende kracht bewijst, maar het verhaal eindigt tam. K. wordt naar een psychiater gestuurd.

Dorothy Smith analyseerde de tekst en schreef er een artikel over:“K. is mentally ill” (tegen betaling toegankelijk via JSTOR).

Ze vraagt zich af of het gedrag uit het verhaal van K. werkelijk zo vreemd was. Of het een psychiatrisch label verdiende.

“Het is niet duidelijk van welke normen wordt afgeweken wanneer iemand als geestesziek beschouwd wordt. Toch is het zeker mogelijk om gedrag op zo’n manier te beschrijven dat mensen er ten volle op vertrouwen dat het als geestesziek moet worden gedefinieerd.”

Het verhaal bevestigt hier het oordeel. Dat geldt voor de context waarin het wordt verteld en de finale, waarin K. naar de psychiater wordt gestuurd. De kracht van het verhaal plaatst het gedrag van K. in een nieuw licht. Haar pogingen om het deksel op de theepot te leggen krijgen tragische zeggingskracht. En als ze gek blijkt te zijn nemen we als vanzelfsprekend aan dat ze om niets huilt, ’s morgens in de auto. Het gedrag van een geesteszieke wordt erdoor gekenmerkt dat het niet in een normale relatie staat tot de context.

Met haar artikel uit 1978 gaf Dorothy E. Smith een aanzet om kritischer te lezen. Om oog te hebben voor de rol van de autoriteit in dit soort teksten. De tekst kan zelf een bevestiging zijn van een concept van geestesziekte, en daarmee een autoriteit. Het gedrag van K. is op verschillende manieren uit te leggen. Uit de tekst blijkt ook geen duidelijke aanleiding om haar naar de psychiater in te sturen. Voor deze beslissing wijst Angela naar ene Betty, die psychologie heeft gestudeerd en die op een gegeven moment zegt ‘dat er iets gedaan moest worden’.

De grens tussen ziek en gezond, tussen normaal en deviant, is vaak niet scherp te trekken. De rol van Angela, als autoriteit, is daarom bepalend voor de afloop van het verhaal. Dat is een belangrijke conclusie die we uit de geschiedenis van K. kunnen trekken.

Advertenties

2 gedachtes over ““K. is gek”

  1. Heel sterk.. Ik vind het mooi wat je op het einde schrijft, “De grens tussen ziek en gezond tussen normaal en deviant is vaak niet scherp te trekken”. Tot wanneer val je binnen de norm en vanaf wanneer ben je anders en wie bepaalt dat (uiteindelijk de psychiater natuurlijk maar hoeveel invloed heeft een ander (ouders, leerkrachten etc) hierover), wie heeft hier het meeste over te zeggen en word er ook naar het kind gekeken, een stoornis heb je op het moment dat je de aanwezige kansen niet kunt benutten en je functioneren op school maar ook op sociaal valk hapert en opnieuw, en nogmaals wat voor de 1 acceptabel is, hoeft voor een ander niet acceptabel te zijn maar het kind krijgt wel een blijvend label en zal hier waarschijnlijk ook naar behandeld gaan worden.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s