Wie is de outsider?

Rauwe kunst

Drie concepten worden in verband gebracht met het vroeg-twintigste eeuwse begrip art brut of, in hedendaags Nederlands, outsider art. De kunstenaar moet autodidact zijn, niet gevormd door de mores van zijn tijd. De kunst zelf moet rauw zijn. Er moet een ongetemde creativiteit uit spreken, een levenslust die niet door techniek en conventie mag worden gekanaliseerd. Het is geen harde eis dat de kunstenaar in een inrichting opgenomen moet zijn (geweest), maar het helpt wel:

“Dubuffet argued that ‘culture’, that is mainstream culture, managed to assimilate every new development in art, and by doing so took away whatever power it might have had.”

Buitenstaander-kunstenaars zouden immuun zijn voor deze krachten, omdat hun hele bestaan haaks op de cultuur stond. Zij waren als mens, als kunstenaar, buitenstaanders.

Ook het omgekeerde is waar

Zoals zo vaak, is ook het omgekeerde waar. Marianne Schipaanboord voldoet aan veel van de criteria. Vanwege haar lichamelijke handicaps is zij opgenomen geweest in diverse inrichtingen. Al vroeg ontdekte zij haar eigen teken-taal. Een intens persoonlijke weergave van de overweldigende lichamelijkheid van iemand die spastisch en doof is. Haar werk kenmerkt zich niet door verzet tegen de heersende cultuur, hoewel de thema’s ‘naaktheid’ en ‘paradijs’ er een belangrijke rol in spelen. Je zou eerder denken dat zij tekent om de buitenwereld toe te laten tot haar ervaring.

Er is een film over haar gemaakt, waarin je een beeld krijgt van haar leven en werk, haar drang om te tekenen, om te reizen, om te douchen.

“Douchen is het paradijs met glaswater,” schrijft Marianne. Ze tekent Adam en Eva in het betegelde zwembad, met op de achtergrond de deur van het gehandicaptentoilet.

Perspectief is ook een belangrijk thema in haar werk. We zien haar op een tentoonstelling in New York, waar iemand anders voor haar het woord doet en waar ze, zittend in haar rolstoel, nog verder verwijderd is van de gesprekken der horende kunstliefhebbers. Het roept de vraag op wie hier de outsider is.

Willen we een afgebakende plek voor buitenstaanderkunst?

Ik deel Dubuffets optimisme over de immuniteit van de buitenstaanders voor de verleidingen van de kunstwereld niet. Outsider art heeft zich al bewezen als marketing concept. Het is ook een elitair begrip, dat suggereert dat outsiders niet weten waar het om draait in de cultuur en in de kunst. Je kunt je afvragen of zij de rafelranden van de cultuur niet scherper zien dan de insiders.

Marianne vraagt zich af hoe vaak ze onder de douche mag om met het glaswater te verkeren en hoe ze die blauwe jurk uit de etalage in handen kan krijgen. Dubuffet gaf een meerwaarde aan krankzinnigheid, aan communicatiestoornissen. We moeten ervoor waken dat outsider art geen beschermde werkomgeving voor gehandicapten wordt. Marianne is een geschoolde kunstenares, al heeft ze niet op de Academie gezeten. Haar werk inspireert. Het stemt tot nadenken. En als zij een outsider is, was Vincent van Gogh dan een insider?

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s